Toespraak burgemeester Barbara de Reijke op 4 mei

Toespraak

Vanavond zijn we twee minuten stil geweest. Hiermee herdenken we de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en van oorlogen en vredesmissies daarna. En in ons herdenken zijn we verbonden – met elkaar hier, en met alle plaatsen in Nederland waar nu is stilgestaan bij oorlog en onvrijheid. 

De oorlogen komen dichtbij. Oekraïne. Het Midden-Oosten. Soms om moedeloos van te worden. Steeds meer mensen die het nieuws dan maar niet meer volgen. Maar het is geen ver-van-je-bed-show. Vrijheid en de bescherming van de rechtsstaat is iets waar we actief aan moeten blijven werken. We zien de onrusten zelfs hier in de omgeving. Bijvoorbeeld rondom het asieldebat. Een onwaarschijnlijke hoeveelheid geweld, agressie en intimidatie. Iets wat in het geheel niet past in een democratische rechtsstaat. En natuurlijk snap ik ook de zorgen en de angst die erachter zitten, maar dat is geen excuus.

Misschien kan vandaag ons ook helpen om één en ander weer in perspectief te zetten. Als het soms niet gaat zoals je wil. Dat een dag als vandaag helpt om toch weer even stil te staan bij wat we hebben. En wat het ons gekost heeft.

Voor mij persoonlijk zijn 4 en 5 mei elk jaar een hoogtepunt. Op deze dagen komt alles samen: vrijheid, democratie en verbondenheid. Vrijheid is prachtig – en vraagt tegelijk om verantwoordelijkheid. Om mee te doen, je uit te spreken, en, ja: te stemmen. Maar democratie is meer dan alleen de stem van de meerderheid. Ik geef elk jaar in de aanloop van 4 mei les op de basisscholen in Blaricum. En daar vertel ik het ook. Democratie is ook het beschermen van de rechtsstaat en de bescherming van minderheden. En aan vrijheid en democratie moeten we blijven werken.

Het thema van dit jaar is: ‘De geschiedenis leren begrijpen’. Begrijpen gaat verder dan onthouden. Het vraagt dat we ons verdiepen in de mechanismen die een samenleving stukje bij beetje uithollen: het wij‑zij‑denken, ontmenselijking, meelopen uit angst of gemak. Het is makkelijk om alleen te spreken over helden en slachtoffers. Maar de geschiedenis is complexer. Hoe kwam het, dat er in Nederland procentueel meer vermoorde Joden waren dan waar dan ook? Er was een zeer grote stilzwijgende meerderheid. Misschien wel 90 procent. Mensen die dachten: “het zal zo’n vaart niet lopen”, of “ik volg alleen orders”. Ik ben niet verantwoordelijk voor de gevolgen. Begrijpen is ook onderzoeken hoe gewone mensen, stap voor stap, medeplichtig konden worden – soms uit angst, soms uit gewoon meedoen. De praktische Hollandse instelling: als ik het niet doe, dan doet een ander het wel. De neiging te besturen vanuit een pragmatisch standpunt in plaats van een ethisch standpunt. De insteek van de hoogste ambtenaren tijdens de Tweede Wereldoorlog was “blijven zitten en uitvoeren”. Maar achteraf is het makkelijk om alleen te spreken over helden en slachtoffers.

In onze dorpen ligt de geschiedenis inmiddels letterlijk op straat.
Vorig jaar vertelde ik er al over: De Stolpersteinen – ofwel struikelstenen. Dit zijn kleine messing gedenkstenen van 10 bij 10 centimeter. Ze worden gelegd in de stoep voor de laatste woning van Joodse mensen die slachtoffer werden van het naziregime. Iedere steen draagt bewust één naam, met geboortejaar en het verdere lot.

In onze gemeente is de Stichting Stolpersteine Laren‑Blaricum zeer actief aan de slag. Vorig jaar lagen er al een aantal stenen, maar dit jaar zijn er nog 31 bijgekomen. En morgen worden er nog twee onthuld. In totaal komen er in ons dorp ongeveer 60 te liggen; rij voor rij, verhaal voor verhaal. 60 mensen die in Blaricum woonden in 1942, maar de oorlog niet overleefd hebben. Met ieder een eigen verhaal. Verhalen die ons helpen om onze eigen geschiedenis te begrijpen. 

Hier om de hoek op de Torenlaan, het verhaal van de voormalige huisarts, dokter Catz en zijn vrouw. Of het verhaal van Max Sluizer en zijn familie. Max was geboren in Amsterdam en daar leraar aardrijkskunde. Hij heeft daar nog lesgegeven aan Anne Frank. Met zijn vrouw Dora en hun twee kinderen kwamen ze aan het begin van de oorlog naar Blaricum. Eerst aan de Naarderweg – de prachtige villa “Stormvogel”. En een aantal maanden later op de Wallandlaan 3. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg hij, net als veel andere Joden, te maken met de steeds strengere maatregelen en moesten ze uiteindelijk eind 1942 Blaricum verplicht verlaten. Hij besloot met zijn gezin te vluchten om aan vervolging te ontsnappen. In februari 1943 probeerden ze via Zwitserland een veilige plek te bereiken, maar onderweg werden ze in Frankrijk opgepakt. Gedeporteerd naar Auschwitz en enkele dagen later om het leven gebracht. Het zijn onder andere hun namen die nu aanwezig zijn in onze straten, onze stoepen, onze dagelijkse route. En ons zo in onze dagelijkse beslommeringen blijvend herinneren aan wat er hier gebeurd is.

Zo nestelen de verhalen zich in ons dorpsgeheugen. Ze maken hopelijk dat ook dat we gaan nadenken over de geschiedenis. De geschiedenis leren begrijpen. Het betekent dat we niet alleen vragen: “Wat zou ik in die oorlogstijd gedaan hebben?”, maar vooral: wat vraagt het nú van mij. 

Hoe ga ik om met ontmenselijkende opmerkingen? Met de eerste keer dat een minderheid tot probleem wordt verklaard? Met de eerste signalen dat de rechtsstaat ondermijnd wordt? Als we nu al niet durven spreken – in een tijd waarin het veilig is – waarom zouden we dat dan doen wanneer het gevaarlijk is?

Bij vrijheid horen verantwoordelijkheden. En dat begint onder andere bij:

• Stemmen – niet uit puur uit, maar uit zorg voor onze gemeente, ons land en ons Europa.
• Meedoen – in de buurt, de raadzaal, verenigingen en vrijwilligersorganisaties. Democratie is immers geen toeschouwerssport. Je moet je mouwen opstropen en ermee aan de slag.
• Aanspreken – in de klas, op het werk, online: als taal onmenselijk is, als feiten worden verdraaid, als angst groter wordt gemaakt.
• Beschermen – opkomen voor onze rechtsstaat. Voor onze rechters, bestuurders en media.
• Zorg voor elkaar – ook voor wie nieuw is in de straat. Blijf persoonlijk elkaar opzoeken, ook als je het oneens bent met elkaar.

De Stolpersteinen zijn niet alleen een herinnering, maar moeten ons ook laten stilstaan bij het leven van nu. Het verleden werkt door in de toekomst. Als we onze geschiedenis begrijpen, zijn we misschien een beetje beter voorbereid op de toekomst.